Utwór składa się ze zwrotek recytowanych i zwrotek śpiewanych, przy czym głównym motywem, który powraca w każdej części Ballady, są fragmenty piosenki 13 Brygady im. Jarosława Dąbrowskiego. Brygada ta walczyła w latach 1936–1933 o wolność Republiki Hiszpańskiej, a jej czołową pieśnią była Piosenka o Dąbrowszczaku i Hiszpance. Bezimienny autor z tamtych czasów napisał polskie słowa do melodii starego ludowego utworu hiszpańskiego. W 1943 r. ta właśnie melodia ponownie zabrzmiała, ale już w odmiennych warunkach. Wykorzystał ją poeta Adam Ważyk pisząc w Sielcach nad Oką Balladę o czterech z Trzynastej Brygady. Działo się to późną jesienią 1943 r. Do Ludowego Wojska Polskiego zgłosiło się wtedy kilku byłych bojowników z Hiszpanii, którzy walczyli tam pod rozkazami gen. Waltera – Karola Świerczewskiego. Przedzierali się oni do Związku Radzieckiego aż z Afryki, gdzie przez trzy i pół roku więzili ich hitlerowcy w obozie koncentracyjnym i skąd uwolnili ich alianci dopiero w połowie 1943 r. Bojownicy z Hiszpanii spotkali w Sielcach dawnego dowódcę i jemu zaśpiewali Piosenkę o Dąbrowszczaku i Hiszpance. Pod wrażeniem tej wzruszającej sceny Adam Ważyk napisał Balladę. Wykonano ją najpierw w Teatrze Żołnierza I Korpusu, a później w ramach pierwszego literacko-muzycznego montażu prezentowanego w wyzwolonej Łodzi w 1945 r. na scenie Teatru Domu Żołnierza^[1].