„Znana i śpiewana wszędzie” – jak podał B. Szul. Pieśń jest polską, napisaną ok. 1912 r., wersją rosyjskiej pieśni rewolucyjnej. Prawdopodobny pierwowzór tej pieśni przytoczyła Zofia Kruszewska w artykule Życie i muzyka więzienna (1906–1907), zamieszczonym w „Niepodległości” (t. XV, z. 1, s. 78):

Smelo druzja nie tieriajtie

Bodrost’ w nierawnom baju,

Rodinu mat’ wy spasajcie

Czest’ i swobodu swaju.

Jesli paginut’ prijdiotsa

W tiurmach i szachtach syrych,

Dieło wsiegda azawiotsa

Na pakalenjach żywych^[1].

Pieśń tę łączono ze Związkiem Strzeleckim z 1912 r. Powstała ona jednak w czasie Powstania Styczniowego. Z zesłańcami dostała się na Syberię. Na jej podstawie rewolucjoniści rosyjscy napisali pieśń „Smieło druzja”. Znana była polskim organizacjom niepodległościowym. „Hymnem strzeleckim” stała się po 1912 r. Melodia rosyjskiego marsza żałobnego: Spijtie, orły bajewyje^[13].

Refren utworu ulegał czasami pewnym modyfikacjom, słowo bolu zmieniono na znoju (por. wersja 3). Stefan Lidzki-Śledziński zwrócił uwagę na dwa warianty refrenu (Pieśń żołnierska w 1-ym Pułku Piechoty Legionów Adam Borkiewicz, w: idem Dzieje 1-go Pułku Piechoty Legionów, Warszawa 1929, s. 1101–1112):

Czy umrzeć nam przyjdzie wśród boju,

Czy w trudzie i pocie nam żyć,

Z brudu naszego, wszy roju

Polska powstanie, by żyć.

oraz:

Czy umrzeć nam przyjdzie w taborze,

Czy w biurze werbunków się skryć,

Zawsze, o, zawsze mój Boże,

Człek się dekuje, by żyć.

Ostatnia wersja refrenu jest przykładem niechęci i wrogości, jakimi darzyli legioniści Departament Wojskowy NKN oraz jego szefa, Władysława Sikorskiego za ugodowe stanowisko wobec Austrii^[1].

Utwór wykonywano także w czasie walk o Lwów, a w latach 30-tych trafił on do polskich oddziałów walczących w Hiszpanii. Śpiewany był w zmienionej wersji, zaczynającej się od słów „Naprzód robocza drużyno, o wolność Hiszpanii się bić...”^[12].

por.: Polskie pieśni wojenne i piosenki obozowe, Z(agórski) Ad(am), s. 49–50; Kronenberg Leopold, Śpiewki żołnierzy polskich 1914–1915. Zebrał i wydał... wyd. 2, Cieszyn, br, (ok. 1915), s. 4–5; Jeziorski Władysław, Nowy śpiewnik polski 1914–1917. Zebrał... Kraków, s. 30–31^[1].

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Małopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego na lata 2007–2013.